Βασιλική Καλλιάνη
Ψυχολόγος

Με τι τρόπο βοηθάτε τις γυναίκες που συμμετέχουν στο Πρόγραμμα Στήριξης Νέων Μητέρων της Αγκαλιάς;
     Θα προτιμούσα να μην χρησιμοποιήσουμε την λέξη "βοηθάω". Χωρίς να υποτιμήσω την πολύπλοκη δυναμική αυτής της λέξης, επιτρέψτε μου αυτήν την παρέμβαση, γιατί συχνά παραπέμπει σε μια ευθύγραμμη, μονόδρομη σχέση, όπου κάποιος δυνατός προσφέρει κάτι, και κάποιος άλλος, πιο αδύναμος, δέχεται αυτό το κάτι. Η θεραπευτική δουλειά με μια ομάδα δεν αφορά βοήθεια, αφορά δημιουργία σχέσης. Δημιουργία σχέσης με τέτοιους όρους που να μπορεί να έχει θεραπευτικό αντίκτυπο στις ζωές των γυναικών. Να μπορεί να λειτουργήσει ως διορθωτική εμπειρία. Ως συντονίστρια της ομάδας είμαι εκεί για να βάλω αυτούς τους όρους. Πώς; Δύσκολο να συνοψίσω σε δυο γραμμές το σύνολο αυτού που αποτελεί αντικείμενο εκπαίδευσης χρόνων... Θα προσπαθήσω να δώσω μια γεύση μόνο στις γραμμές που ακολουθούν. Αρνούμαι να τονίσω εδώ ότι αφού αναφερθήκαμε σε σχέση, δεν μιλάμε πλέον για στήριξη από μένα προς εκείνες (κάτι τέτοιο υπονοεί εξ' ορισμού μονοκατευθυνόμενη ενέργεια), αλλά για αλληλεπιδράσεις, πολλαπλών κατευθύνσεων, από τις οποίες κερδίζουμε ταυτόχρονα, και εκείνες, και εγώ.

Υπάρχουν κανόνες για τη σωστή αντιμετώπιση της μητρότητας, ή θεωρείτε ότι η μητρότητα ειναι βίωμα μοναδικό και μη συγκρίσιμο για κάθε μητέρα;
     Χαίρομαι πολύ που διατυπώνετε ένα τέτοιο ερώτημα, γιατί η απάντησή του έγκειται νομίζω στην αλλαγή ερωτήματος! Μπορούμε άραγε να μιλάμε για σωστή και λάθος αντιμετώπιση της μητρότητας; Ποιος και πως ορίζει τι είναι σωστό και τι λάθος; Τα εγχειρίδια των εξελικτικών ψυχολόγων; Τα συγγράμματα των παιδοψυχιάτρων; Τα ποιμαντικά κείμενα; Και ποιο απ' όλα να εμπιστευτεί περισσότερο μια νέα μητέρα; Ο καθένας λέει κάτι διαφορετικό. Ναι, αλλά κάτι της ταιριάζει περισσότερο, και κάτι λιγότερο. Μα θα είναι καλή μητέρα αν δεν προλάβει να τα διαβάσει όλα;
     Αυτό που θέλω να δείξω είναι ότι βάζοντας ερώτημα σωστού - λάθους, κάτι που γίνεται συχνά αν και χωρίς κακή πρόθεση και από ανθρώπους του χώρου μας, των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, η απάντηση που προετοιμάζουμε είναι το αδιέξοδο, ή το μπλέξιμο. Την ίδια ώρα που δεν παίρνουμε είδηση πόσο μπορεί να ενοχοποιούμε μητέρες που το "σωστό" που οι άλλοι προβάλλουν, εκείνες αισθάνονται στενάχωρα ή παράταιρα.
     Θα μπορούσαμε λοιπόν, καταρρίπτοντας αυτόν τον μύθο του σωστού - λάθους, να μιλήσουμε πλέον για την πραγματικότητα του λειτουργικού-δυσλειτουργικού σχετίζεσθαι. Έτσι, αν ψάχνουμε για κανόνα, όπως με ρωτήσατε, (και παρά τις όποιες ενστάσεις μου για το τί σημαίνει κανόνας, ποιος τον θέτει, πότε, πώς και με ποιους όρους), θα υπερασπιστώ τον κανόνα (=κριτήριο εδώ) της λειτουγικότητας.
     Θα εξηγήσω φέρνοντας ένα πολύ απλοϊκό παράδειγμα, συχνό στην κλινική πράξη με νέες μητέρες: "Κάθε φορά που ο γιος μου (1,5 ετών) θέλει πολύ κάτι και δεν του το δίνω, αρχίζει και χτυπάει το κεφάλι του στον τοίχο. Τι να κάνω; Είναι σωστό να του κάνω όλα τα χατίρια; Δεν θα τον κακομάθω; Και από την άλλη δεν είμαι λάθος αν τον αφήσω σε τέτοια ηλικία να χτυπάει το κεφάλι του;". Αν εδώ μιλήσουμε για λάθος ή συμπεριφορά, σχολιάζουμε το αποτέλεσμα, αλλά υπονομεύεται η δυνατότητα αλλαγής, αφού χάνουμε το να δούμε τι μπορεί να γεννά το συγκεκριμένο αποτέλεσμα.
     Η περιγραφή της κατάστασης μας παραπέμπει σε ένα δυσλειτουργικό μοντέλο σχετίζεσθαι μεταξύ της μητέρας και του παιδιού. Αν διερευνήσει κανείς περαιτέρω, θα βρει ότι ίδιο μοντέλο μπορεί να εκδηλώνεται και σε άλλους τομείς της αλληλεπίδρασής τους, με άλλες μορφές. Αν εγώ δώσω μια συμπεριφορική συμβουλή για το υποθετικά "σωστό" σε αυτήν την μητέρα, ακόμη κι αν το συγκεκριμένο αυτό λυθεί, θα προκύψει ξανά, αλλού και με άλλο τρόπο. Άρα, το ζητούμενο είναι να κατανοήσει κανείς σε ένα πρώτο επίπεδο τι "παίζεται" σε ένα δυσλειτουργικό pattern αλληλεπίδρασης. Η ανάγνωση του θεραπευτή δίνει στην μητέρα μια άλλη οπτική, αθέατη μέχρι τότε, ως προς τι μήνυμα προσπαθεί να της μεταδώσει το παιδί, αλλά και τι μήνυμα έχει μεταδώσει ασυνείδητα η μητέρα. Η κατανόηση αυτής της διαφορετικής ανάγνωσης είναι ένα πρώτο βήμα.
     Σε ένα δεύτερο επίπεδο, αρχίζει κανείς να διερευνά το τι είναι αυτό που έχει οδηγήσει σε αυτό το δυσλειτουγικό μοντέλο αλληλεπίδρασης. Εκεί αγγίζονται συχνά θέματα των γυναικών με τις δικές τους πατρικές οικογένειες. Πρόκειται για θέματα δύσκολα και επώδυνα πολλές φορές, που όμως δεν αναμοχλεύονται απλά για να κολλήσει κανείς στο παρελθόν, αλλά για να μπορέσει μέσα από την διαφορετική επεξεργασία του να ζήσει πληρέστερα και με ελευθερία στο παρόν.
     Και εκεί έρχεται ένα τρίτο επίπεδο στην θεραπεία. Αφού κατανοήσει κανείς, αφού καταγράψει διαφορετικά σχέσεις και γεγονότα, αφού δει ξεκάθαρα πώς διαμορφωμένα από την πατρική οικογένεια πρότυπα αλληλεπίδρασης επηρεάζουν ασυνείδητα επιλογές και σχέσεις του σήμερα, μπαίνει να διερωτηθεί πώς θέλει ως ενήλικας να οδηγήσει τη ζωή του, τι νόημα θέλει να της δώσει. Σε αυτό το επίπεδο λοιπόν, και για να γυρίσω στο θέμα της μητρότητας που μου θέσατε, η κάθε γυναίκα έχει να αναρωτηθεί τι παιδιά θέλει να μεγαλώσει, τι είδους άνθρωπο θέλει να προσφέρει σε αυτήν την κοινωνία. Δεν υπάρχει ένα σωστό και ένα λάθος. Υπάρχουν πολλά διαφορετικά "λειτουργικά" και πολλά διαφορετικά "δυσλειτουργικά". Ως θεραπευτές δεν είμαστε εκεί για να προβάλλουμε τις δικές μας προσωπικές στάσεις και αντιλήψεις για την ζωή. Είμαστε εκεί για να ευνοήσουμε το να μπορεί να υπάρξει αυτό το ερώτημα, που είναι πλέον υπαρξιακό. Οι απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα είναι ατομικές για τον καθένα, και ναι, όπως το θέσατε στην ερώτηση, "μοναδικές" και "ασύγκριτες"...
     Καμία γυναίκα δεν γεννιέται έτοιμη να γεννήσει. Όπως δεν γεννιόμαστε έτοιμοι να πεθάνουμε. Η γέννηση μιας νέας ζωής είναι ένα κορυφαίο υπαρξιακό μυστήριο, το οποίο ενίοτε προκαλεί πέρα από τα όποια χαρμόσυνα συναισθήματα, και φόβο, άγχος, αγωνία, αίσθηση ανεπάρκειας μπροστά στο τόσο μεγάλο...  Όλα αυτά τα "αρνητικά" συναισθήματα είνια όχι απλά φυσιολογικά, αλλά και ευκταία. Δεν ακυρώνουν την ύπαρξη των θετικών συναισθημάτων κατά την βίωση της μητρότητας, αλλά αντιθέτως τους δίνουν μεγαλύτερη εγκυρότητα και αυθεντικότητα. Γιατί άραγε να 'ναι τόσο απαγορευμένα από το συναίσθηματικό ρεπερτόριο των νέων μητέρων; Γιατί όταν συγγενείς, φίλοι, σύμβουλοι ακούσουν μια νέα μητέρα να τα εκφράζει προσπαθούν να την συνετίσουν παροτρύνοντάς την "να μην τα σκέφτεται"; Είναι άραγε υπεύθυνη στάση το "κουκούλωμα"; Θα πρέπει να προβληματιστούμε σοβαρά νομίζω για αυτήν την νεοεπιβληθείσα στις μέρες μας κουλτούρα της "αβασάνιστα θετικής σκέψης", που βολεύεται να μιλά για σωστές ή λάθος συμπεριφορές καθώς αποφεύγει το κόστος της ανάληψης ευθύνης που συνεπάγεται η εμπλοκή σε βαθύτερες, υπαρξιακές αναζητήσεις.

Πώς διατηρείτε την απόσταση με τις μητέρες οι οποίες σας συμβουλεύονται; Η συναισθηματική εμπλοκή με τα περιστατικά δεν είναι αναπόφευκτη;
     Εύστοχο ερώτημα, αν και δύσκολο. Αγγίζετε θέμα που και οι μεγάλοι θεωρητικοί και κλινικοί της επιστήμης μου δεν το έχουν απαντήσει ομόφωνα! Υπήρχε για πολλά χρόνια στον χώρο της ψυχοθεραπείας η έννοια της ουδετερότητας του θεραπευτή, αυτήν που τον καθιστά ικανό να βλέπει τους θεραπευόμενους του από απόσταση αντικειμενικότητας, απαλλαγμένος από το πρίσμα των προσωπικών του αξιών, αντιλήψεων, ή πεποιθήσεων χωρίς να εμπλέκεται. Πλέον γνωρίζουμε ότι αυτή η ουδετερότητα είναι ένας μύθος. Από την στιγμή που σχετίζεσαι (όπως όρισα νωρίτερα την θεραπευτική διεργασία), με κάποιο τρόπο "εμπλέκεσαι" κιόλας.
     Η εμπλοκή αυτή όμως δεν σημαίνει ανεπεξέργαστη στάση του θεραπευτή, που καταλήγει να ταυτίζεται με τους θεραπευόμενους του, να θυμώνει μαζί τους ή εκ μέρους τους, να γυρίζει σπίτι του "σκασμένος" από τα προβλήματα που έχει ακούσει (κάτι που συχνά μας ρωτάνε ως ψυχολόγους). Όταν συμβαίνει αυτό, τότε δεν λειτουργεί η θεραπευτική διεργασία, "κολλάει". Η εμπλοκή εδώ παραπέμπει σε μπλεγμένα ή ανεπεξέργαστα της προσωπικής ζωής του ίδιου του θεραπευτή που αναδύονται καθώς έρχεται σε επαφή με αντίστοιχα κομμάτια ζωής των θεραπευομένων του.
     Η "εμπλοκή" στην οποία αναφέρομαι όμως ως αναπόσπαστη συνιστώσα ενός αυθεντικού θεραπευτικού σχετίζεσθαι είναι κάτι διαφορετικό. Αφορά την συν-κίνηση που συντελείται μεταξύ θεραπευτού και θεραπευόμενων. Στις κορυφαίες στιγμές που κάποια νέα μητέρα μου καταθέτει τον πόνο της, τα "τραύματά" της, την πάλη της για μια ζωή με νόημα, δεν μπορώ να μην συν-κλονιστώ. Δεν μπορώ να μην νιώσω ότι αυτή η πάλη "με αφορά". Όχι γιατί φορτώνομαι τα "προβλήματα" άλλων. Αλλά αντιθέτως γιατί έχω συνείδηση ότι αυτή η πάλη είναι κοινή, πανανθρώπινη, και αφορά και την δική μου προσωπική ζωή. Θα ήμουν αναξιόπιστη και αφερέγγυα ως θεραπεύτρια αν δεν πάλευα καθημερινά και σε επίπεδο προσωπικής ζωής αυτά που υπερασπίζομαι να κάνουν οι άλλοι στις ζωές τους. Άρα, εμπλοκή στην θεραπεία=συν-κίνηση (συμπόρευση) στον δύσκολο δρόμο της ανάληψης προσωπικής ευθύνης, όπου στόχος γίνεται η ευχάριστιακή βίωση του μυστηρίου της ζωής μας σε όλες του τις εκφάνσεις (μητρότητα, συντροφικές σχέσεις, πνευματική εξέλιξη, επαγγελματική αξιοσύνη, και αμέτρητα άλλα που μπορεί να βάλει ο καθένας...)

Στην Αγκαλιά προσπαθούμε να προσφέρουμε συνολικά - υλική και ψυχολογική στήριξη στις προστατευόμενες οικογένειες. Ποια είναι η δική σας άποψη για την ισορροπία υλικής και ψυχολογικής στήριξης;
     Νομίζω ότι η αξία του έργου του Συλλόγου έγκειται ακριβώς σε αυτό: Στο ότι το έργο του δεν περιορίζεται σε μια ξεκομμένη, αποπροσωποποιημένη οικονομική βοήθεια, (κάτι που θα είχε πιθανά και αρνητικές συνέπειες στην ζωή αυτών των γυναικών), αλλά εύστοχα όλη η ομάδα παλεύει για μια συνολική στήριξη.
     Φανταστείτε την πολύ συχνή εικόνα του οδηγού, που όντας σταματημένος στο φανάρι, συνδιαλλάσσεται με έναν πιτσιρικά που θέλει να του καθαρίσει τα τζάμια. Δεν είναι καθόλου σπάνια η εικόνα του οδηγού που ωρύεται αρχικά αρνούμενος, ενώ στο τέλος απλώνει αριστερά το χέρι με τα ψιλά, την ίδια ώρα που το βλέμμα του περιφρονώντας κοιτάει θυμωμένο στα δεξιά. Ας αναρωτηθούμε, τι σημαίνει για τον πιτσιρικά μια τέτοια γυρισμένη πλάτη; Μπορεί το ένα (1) ευρώ να αποτελεί βοήθεια όταν έχει χάσει το ανθρώπινο βλέμμα ή χαμόγελο, που θα επέτρεπε έστω στιγμιαία μια κάποια επικοινωνία, μια αλληλεπίδραση; Μπορούμε να μιλάμε για φιλ-ανθρωπία όταν αρνούμαστε την συνάντηση με το ανθρώπινο πρόσωπο, την ίδια ώρα που στο όνομά της προσφέρουμε χρήματα;
     Για να καταλάβουμε καλύτερα αυτό που θέλω να πω και μέσα από τον συμβολισμό της παραπάνω εικόνας, θα επαναδιατυπώσω το ερώτημά σας και αντί για ισορροπία υλικής και ψυχολογικής βοήθειας, θα μιλήσω καλύτερα για τα δυναμικά της καθεμιάς.
     Υπάρχουν κατά πρώτο λόγο τα πολιτικο-κοινωνικά δυναμικά της υλικής βοήθειας: Εδώ τα πράγματα είναι αρκετά ξεκάθαρα, νομίζω. Υπάρχει μια αντικειμενικά σκληρή οικονομική πραγματικότητα που δεν χωράει "ψυχολογίστικες" ερμηνείες. Δεν κάνεις ψυχοερμηνείες σε κάποιον που δεν έχει να φάει. Η υλική στήριξη του Συλλόγου σε νεοσχηματιζόμενες οικογένειες, μονογονεϊκές και μη, είναι ανεκτίμητη. Διαπιστώνει καθημερινά κανείς την αναγκαιότητα ύπαρξης των ΜΚΟ. Η υπερπληθώρα τους άλλωστε στην Ελλάδα σε σχεση με άλλες χώρες της Ευρώπης καταδεικνύει την εκκωφαντική απουσία ενός Κράτους Πρόνοιας. Καταδεικνύει όμως ταυτόχρονα την ζωογόνο παρουσία ελπίδας, καθώς μέσα σε τόσο άρρωστα πολιτικά συστήματα μπορούν και κινητοποιούνται τέτοιοι υγιείς μηχανισμοί δράσης, προς βοήθεια των λιγότερα εχόντων. Προσωπικά συγκινούμαι...
     Αξίζει όμως να πάμε λίγο παραπέρα και να αναρωτηθούμε για τα ψυχολογικά δυναμικά της οικονομικής βοήθειας. Πώς φτάνει μια γυναίκα να ζητά οικονομική βοήθεια; Είναι μόνο που δεν έχει κατορθώσει να βρει δουλειά; Και αν όχι, γιατί; Είναι που δεν είναι "πρακτικά" ικανή; Φταίνε μόνο οι μη ευνοϊκές, κοινωνικές, οικονομικές, επαγγελματικές συνθήκες; Ή μήπως υπάρχουν κι αλλού τύπου, εσωτερικά "μπλεξίματα" και δυσκολίες που δεν έχουν επιτρέψει την πλήρη αυτονόμηση κάποιας γυναίκας; Τον ενήλικο αποχωρισμό της από την οικογένεια καταγωγής; Την δυνατότητα να υπερασπίζεται ενεργά τα όνειρα και τους στόχους της και στο πεδίο της προσωπικής της ανάπτυξης; Τι να 'ναι αυτό που την έχει ακινητοποιήσει; Μπορεί να είναι το ίδιο που την οδήγησε σε μια "μονογονεϊκή" εγκυμοσύνη;
     Για την κάθε γυναίκα υπάρχει μια διαφορετική απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα... Είναι σημαντικό όμως για κάθε πλαίσιο που παρέχει "βοήθεια" να έχει επίγνωση της σημαντικότητας αυτών των ερωτημάτων. Χωρίς την κατανόηση αυτών των δυναμικών, υπάρχει κίνδυνος η οικονομική βοήθεια να μην βρει τον στόχο της... Που είναι να τους επιτρέψει μια νέα, ασφαλέστερη βάση για να χτίσουν εκεί στερεότερα την επιλογή τους: Την επιλογή μιας μητρότητας που έγινε ως υπέρβαση, ως απόφαση ζωής. Όχι απλά ως "μη έκτρωση". Επιλογή υπέρ της ζωντάνιας και της ελευθερίας. Επιλογή προς μια ερωτική στάση ζωής. Εάν η οικονομική βοήθεια ήταν μόνο μια "συμπτωματική θεραπεία" λίγου καιρού, για να μπορέσει η γυναίκα να "κρατήσει" ένα παιδί, τότε δεν θα ήταν για καλό... Θα κινδύνευε να γίνει μια εξαρτητική πατερίτσα που όχι απλά δεν θα βοηθούσε την αυτονόμηση αυτών των γυναικών, αλλά θα κινδύνευε να την μπλοκάρει ακόμη περισσότερο. Νομίζω ότι προς αυτήν την κατεύθυνση έγκειται η επιτυχία του έργου του Συλλόγου: στην συνολική στήριξη όπως το θέσατε. Στην στήριξη και ενθάρρυνση των γυναικών στην επιλογή που κάνανε, σαν κατάφαση απέναντι στη ζωή... Και η στήριξη αυτή συνεχίζεται και μετά την διακοπή παροχής οικονομικής βοήθειας. Ενώ έχει προηγηθεί ακριβώς για να την προετοιμάσει! Ο Σύλλογος δεν βοηθάει τσέπες, βοηθάει πρόσωπα, το καθένα στην μοναδικότητά του...